( خطابى ) ، مكى آن است كه مخاطب آن اهل مكه و مدنى آن است كه روى خطاب آن ، مردم مدينه باشد ؛ بر بناى معيار دوم ( مكانى ) مكى آن است كه در مكه و اطراف آن نازل شده است هرچند پس از هجرت باشد و مدنى آن است كه در مدينه و اطراف آن نازل گرديده است ؛ بر مبناى معيار سوم ( زمانى ) مكى آن است كه پيش از هجرت به مدينه نازل گرديده ، هرچند خارج از مكه باشد و مدنى آن است كه پس از هجرت ، هرچند در مكه ، نازل گرديده است . « 1 » دو معيار اول به دليل فراگير نبودن ، خالى از اشكال نيست ولى معيار سوم ، ضابطه‌مند و جامع و فراگير است . « 2 » فوائد و ضوابط شناخت مكى و مدنى و معرفى سوره‌ها و آيه‌هاى آن ، از مطالب اين علم است . تقسيم ديگرى به اعتبارى ديگر ، در مباحث نزول شكل گرفته است ؛ آيات و سورى كه سبب نزول دارند و آنهايى كه سبب نزول ندارند . واژه « سبب » جمع آن « اسباب » به معناى طناب و ريسمان است « 3 » و « سبب نزول » امرى است كه آياتى از قرآن به سبب آن نازل شده است و آن آيات ، آن سبب را در بر دارد و حكم آن را بيان مىدارد يا سبب نزول ، پيشامد و پرسشى است كه به دنبال آن ، دسته‌اى از آيات نازل شده است . آيات احكام عملى ، بارزترين نمونه آن است . « 4 » در سوى ديگر ، آيات و سور بسيارى است كه سبب نزول ندارد و از آغاز ، تنها با هدف هدايت خلق به حق نازل گرديده است . « 5 » فوائد و طريقه شناخت اسباب نزول از ديگر مطالب اين علم است . نزول قرآن به حروف هفتگانه ( سبعة احرف ) از ديگر مباحث نزول است . 1 . پيدايش و سير تطور نگاشته‌هاى نزول قرآن قرآن مجيد ، پيدايش و شكل‌گيرى اين شاخه علمى را سبب شده است . هرچند اكثر مباحث اين علم پيرامون قرآن است ، اما در ميان اصطلاحات علوم قرآن كه در قرآن به كار رفته است ، نزول و ساختارهاى آن بيشترين كاربرد را دارد و اين به‌كارگيرى ، نزول قرآن و غير آن را

--> ( 1 ) . زركشى ، 1 / 273 - 274 ؛ سيوطى ، الإتقان ، 1 / 37 - 38 ؛ زرقانى ، 1 / 193 - 195 . ( 2 ) . زرقانى ، همانجا . ( 3 ) . خليل ، 7 / 203 - 204 ؛ ابن دريد ، 1000 ؛ ابن فارس ، مجمل اللغة ، 456 ؛ همو ، مقاييس ، 3 / 64 . ( 4 ) . جرمى ، 34 - 35 ؛ زرقانى ، 1 / 106 - 107 . ( 5 ) . همانجا .